Wat is ultrabewerkt eten en waarom ligt het onder vuur?

Ultrabewerkt eten ligt steeds vaker onder een vergrootglas. Zo ook in een grote overzichtsstudie die eind 2025 verscheen in het wetenschappelijke tijdschrift The Lancet. Daarin bundelden 43 onderzoekers hun resultaten, om de gezondheidseffecten van ultrabewerkte voeding uitgebreid in kaart te brengen. De conclusie? Veelvuldig gebruik hangt samen met uiteenlopende gezondheidsproblemen, van diabetes tot hart- en vaatziekten en zelfs depressie.

Maar wat is ultrabewerkt eten eigenlijk? En betekent dit dat je nooit meer iets uit een pakje mag eten? In deze blog leggen we uit wat ultrabewerkte voeding precies is, waarom het zo’n impact heeft op je lichaam en hoe je er in de praktijk bewuster mee om kunt gaan.

Inhoudsopgave:

• Wat is ultrabewerkt eten?
• Impact op je lichaam
• Wat zegt de wetenschap?
• Is ‘bewerkt’ altijd slecht?
• 5 tips om te minderen

Wat is ultrabewerkt eten?

Ultrabewerkt eten is een term die afkomstig is uit de zogeheten NOVA-classificatie, een systeem dat voeding indeelt op basis van de mate van bewerking. Ultrabewerkte producten zijn industriële producten die meestal bestaan uit geraffineerde ingrediënten en toevoegingen die je thuis niet zou gebruiken.

Voorbeelden zijn:

• frisdrank en energiedrank
• chips en koek
• bewerkt vlees zoals worst en nuggets
• kant-en-klare maaltijden
• supermarktbrood met veel toevoegingen

Deze producten bevatten vaak veel suiker, zout, ongezonde vetten, conserveringsmiddelen en kleur-, geur- en smaakstoffen, maar weinig vezels, vitamines en mineralen. Daarnaast zijn ze vaak zo samengesteld dat ze makkelijk te eten en dus moeilijk te weerstaan zijn.

Waarom reageert je lichaam hier zo sterk op?

Volgens onderzoekers zijn mensen biologisch niet goed toegerust om grote hoeveelheden ultrabewerkt voedsel te verwerken. Dat heeft meerdere redenen:

• Snelle energiepieken: Door snelle suikers en geraffineerde koolhydraten schommelt je bloedsuiker sterk.
• Weinig verzadiging: Gebrek aan vezels en eiwitten zorgt ervoor dat je sneller weer trek krijgt.
• Invloed op darmflora: Toevoegingen en eenzijdige samenstelling kunnen je darmbacteriën uit balans brengen.
• Ontstekingsreacties: Sommige ingrediënten lijken laaggradige ontstekingen in het lichaam te bevorderen.

Dit kan verklaren waarom ultrabewerkte voeding niet alleen samenhangt met overgewicht, maar ook met aandoeningen in vrijwel alle organen.

Wat zegt de wetenschap erover?

De overzichtsstudie in The Lancet bundelde resultaten van meer dan honderd eerdere onderzoeken. Daaruit blijkt een duidelijke samenhang tussen een hoge inname van ultrabewerkte voeding en een verhoogd risico op onder andere:

• hart- en vaatziekten
• diabetes type 2
• bepaalde vormen van kanker
• nierziekten
• depressieve klachten

Belangrijk om te weten: het gaat om verbanden, niet om direct bewijs dat ultrabewerkt eten de enige oorzaak is. Leefstijl, beweging, slaap en stress spelen ook een hele belangrijke rol.

De kracht van het onderzoek zit vooral in de schaal ervan en in de consistentie van de bevindingen: alle onderzoeken laten unaniem zien dat er verbanden zijn.

Is ‘bewerkt’ eten dan altijd slecht?

Nee, niet alle bewerkte voeding is ongezond. Het verschil zit vooral in de mate van bewerking en de samenstelling. Bewerking kan zelfs nuttig zijn, denk aan fermentatie, pasteurisatie of invriezen. Denk bij gezonde bewerkte voeding aan:

• Diepvriesgroenten zonder toevoegingen
• Yoghurt of kwark
• Volkorenbrood met een korte ingrediëntenlijst
• Noten, zaden en peulvruchten

Het probleem ontstaat wanneer voeding zo sterk wordt bewerkt dat de oorspronkelijke structuur en voedingswaarde grotendeels verdwijnen. Een handig hulpmiddel om dit soort ultrabewerkte voeding te herkennen is het lezen van de ingrediëntenlijst. Daarbij gaat het niet alleen om hoeveel ingrediënten erin zitten, maar vooral welke.

Ingrediënten en toevoegingen om alert op te zijn

Je hoeft deze stoffen niet per se altijd te vermijden, maar een hoge en frequente inname kan een signaal zijn dat een product sterk bewerkt is:

• Glucosestroop, fructosestroop, maltodextrine
  Snelle koolhydraten die je bloedsuiker snel laten stijgen en weinig verzadiging geven.
• Geëxtraheerde plantaardige vetten zoals palmvet of volledig geharde vetten
  Vaak gebruikt voor textuur en houdbaarheid, maar arm aan voedingswaarde.
• Smaakversterkers (zoals E621/mononatriumglutamaat)
  Kunnen de eetlust stimuleren zonder dat je lichaam daadwerkelijk voeding binnenkrijgt.
• Kleurstoffen en aroma’s
  Deze voegen geen voedingswaarde toe, maar maken producten aantrekkelijker dan ze inhoudelijk zijn.
• Emulgatoren en verdikkingsmiddelen (zoals carrageen, polysorbaten)
  Sommige studies suggereren dat ze bij hoge inname de darmbarrière kunnen beïnvloeden.

Een simpele vuistregel: als je de ingrediënten niet in je eigen keuken zou gebruiken, is het vaak een teken dat het product ver is bewerkt. En ook: hoe korter en herkenbaarder de ingrediëntenlijst, hoe beter.

5 tips om minder ultrabewerkte voeding te eten

Je hoeft je eetpatroon niet in één keer om te gooien. Kleine aanpassingen maken vaak al een groot verschil en zijn op de lange termijn ook beter vol te houden. Hieronder vind je 5 tips om je te helpen:

1. Lees etiketten met een doel

   Kijk niet alleen naar calorieën, maar vooral naar:

   • De lengte van de ingrediëntenlijst
   • Herkenbare ingrediënten
   • Toegevoegde suikers in verschillende vormen

   Hoe korter en begrijpelijker, hoe beter.

2. Vervangen in plaats van schrappen

   Vervang bijvoorbeeld:

   • frisdrank → (bruis)water met citroen
   • koek → yoghurt met fruit
   • kant-en-klaar saus → olijfolie, verse gepureerde tomaten, verse kruiden of citroen

   Zo voelt het niet als ‘iets opgeven’, maar als verbeteren.

3. Kies voor producten met natuurlijke structuur

   Voeding die zijn oorspronkelijke vorm grotendeels behoudt (groenten, fruit, granen, noten) geeft vaak meer verzadiging en stabielere energie dan sterk bewerkte varianten.

4. Let op verborgen suikers en zouten

   Suikers en zout zitten vaak verstopt in hartige producten zoals brood, sauzen en vleeswaren. Door zelf vaker te koken krijg je hier automatisch meer grip op.

5. Wees mild voor jezelf

   Perfect eten bestaat niet. Ook sociale momenten, gemak en plezier horen bij een gezonde leefstijl. Het gaat om wat je meestal eet, niet om uitzonderingen.

Tot slot

De aandacht voor ultrabewerkt eten is terecht, maar hoeft niet te leiden tot angst of schuldgevoelens. Het draait vooral om balans en bewustzijn. Door te begrijpen wat ultrabewerkte voeding is en wat het met je lichaam kan doen, kun je stap voor stap keuzes maken die je energie, gezondheid en welzijn ondersteunen, op een manier die bij jouw leven past. Gezond eten hoeft niet perfect te zijn. Het is veel belangrijker dat het haalbaar is voor jou, dat je het goed kunt volhouden en dat je blijft genieten van lekker en gezond eten.