Pesticiden Eetwijzer: nuttig, maar met kanttekeningen

De PesticidenEetwijzer van Pesticide Action Network Netherlands (PAN-NL) is opgezet als een praktische gids voor consumenten die groente en fruit willen kopen met zo min mogelijk resten van pesticiden.[1] De lijst is gebaseerd op ongeveer 3.000 representatieve steekproeven van de NVWA (Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit) en laat per product het gemiddelde aantal gevonden pesticidenresten zien. Dat maakt de eetwijzer toegankelijk: je hoeft geen toxicoloog te zijn om te begrijpen dat een product met meer residuen op de schaal minder “schoon” is dan een product met weinig residuen. Die eenvoud is meteen ook de reden om de uitkomsten voorzichtig te lezen.

PAN-NL gebruikt de eetwijzer om consumenten te helpen bij een bewuste keuze, vooral voor kinderen en zwangere vrouwen, voor wie extra voorzichtigheid wordt geadviseerd. De gedachte is simpel: je eet niet minder groente en fruit, maar je kiest vaker voor varianten met een lagere pesticidenlast. Het gaat hier om een voorzorgsbeginsel: hoe minder pesticiden, hoe beter voor gezondheid en natuur. De lijst is dus niet bedoeld om groente en fruit te ontmoedigen, maar om het gesprek over kwaliteit en risico’s net iets concreter te maken.

Waarom PAN-NL waarschuwt voor pesticiden

Pesticiden zijn stoffen bedoeld zijn om te doden: onkruid, insecten, schimmels, aaltjes. Deze stoffen raken niet alleen het doelorganisme, maar ook biodiversiteit, waterkwaliteit en menselijke gezondheid. Met name van belang zijn PFAS-pesticiden, hormoonverstorende pesticiden, zogenoemde CMR-stoffen (Carcinogeen, Mutageen, Reprotoxisch) en genotoxische pesticiden. Op groente en fruit wordt regelmatig een cocktail van meerdere resten aangetroffen, terwijl de gecombineerde effecten daarvan onvoldoende bekend zijn.

Die waarschuwing is vooral relevant omdat de reguliere toelatings- en normeringssystemen niet alles afdekken, aldus PAN-NL. De overheid werkt met grenswaarden (ADI, MRL, ARfD), maar deze zijn op afzonderlijke stoffen gebaseerd en zeggen weinig over mengsels van resten. Voor kwetsbare groepen gaat PAN-NL nog een stap verder: voor baby’s en peuters zou de Europese norm voor babyvoeding veel strenger zijn dan wat in gewone groente en fruit vaak wordt gevonden. “Binnen de norm” is dus niet automatisch hetzelfde als “zonder reden tot zorg”.

Ranking the fruits/veggies

Het sterke punt van de eetwijzer is dat ze verschillen tussen producten zichtbaar maakt op basis van dezelfde meetmethode. Dat helpt bij keuzes in de supermarkt, zeker als je vaak dezelfde soorten koopt en daar een simpel vergelijkingskader bij wilt. Producten met veel “residuen” scoren in het algemeen hoog op andere zorgelijke kenmerken, zoals hormoonverstorende stoffen en stoffen die mogelijk kankerverwekkend of voortplantingstoxisch zijn. Een lijst dient dan als een eerste signaal: niet als definitief oordeel, maar als praktische richtingwijzer.

Aan de hoge kant van de risicolijst noemt PAN-NL druiven als een product waarop veel verschillende pesticiden zijn gevonden; in hun risico-overzicht staat zelfs dat op druiven 57 verschillende soorten pesticiden zijn aangetroffen. Het best scoren groenten zoals witlof, asperges, rode biet, pompoen. Één op de vijf groente- en fruitproducten bevat resten van PFAS-pesticiden en één op de drie producten bevat resten van stoffen die mogelijk kankerverwekkend, mutageen of schadelijk voor de vruchtbaarheid zijn. Hoge (slechte) scores zag men bij citrusvruchten, aardbeien, peren, en ook paprika, spinazie en tomaten. De “schoonste” en “minst schone” producten kunnen per meetjaar verschuiven.

Interpretatie-gevoelig

PAN-NL waarschuwt dat de PesticidenEetwijzer een versimpeling is. Een belangrijk punt is dat minder gevonden residuen niet automatisch betekent dat er ook minder pesticiden zijn gebruikt. Sommige middelen worden vroeg in de teelt gebruikt, breken snel af of zitten op delen die je niet eet; bovendien meet de NVWA honderden, maar niet alle, pesticiden. Daardoor kan de werkelijkheid in beide richtingen afwijken: een product kan schoner lijken dan het in feite was, of juist zwaarder belast zijn dan de meting laat zien.

Ook de testdichtheid is een beperking. De NVWA test volgens de FAQ ongeveer 2.000 à 3.000 producten per jaar, terwijl er jaarlijks honderden miljoenen producten worden verhandeld. Jouw specifieke appel, peer of mandarijn zal vrijwel zeker niet individueel getest zijn.

Iets serieuzer is het niet meenemen van toxiciteitsgegevens: het aantal problematische stoffen zegt in beginsel nog niets over problematische waarden. De mate waarin precticiden door de schil heen dringen is variabel maar ook niet meegenomen in de resultaten en dus de ranking. Bovendien zegt PAN-NL dat door te schillen de helft tot wel 95% van de 'post-harvest' pesticiden verwijderd worden—tenzij die dan weer via je handen op de ongeschilde vrucht terecht komen. Dit is bijvoorbeeld van wezenlijk belang precies bij de problematische citrusvruchten.

De moraal

Hoe dus deze eetwijzer te gebruiken? Met name bij routinematige keuzes. Koop je vaak dezelfde fruitsoorten (je favs of die van je familie), dan kun je bij een vergelijkbaar budget kiezen voor de variant met gemiddeld minder residuen. Wassen en schillen kunnen helpen, maar heeft geen effect op stoffen die in het product zijn getrokken schillen haalt ook voedingsstoffen haalt.

De kernboodschap is kortom tweeledig. De PesticidenEetwijzer maakt verborgen vervuiling zichtbaar en geeft consumenten een denk-tool, een eenvoudig handvat. Maar het is geen perfecte veiligheidsmeter: de ranglijst gaat over gemiddelden over verschillende producenten, over beperkte metingen en over gezondheidseffecten waarvan nog veel onbekend is, maar waar daadwerkelijke blootstellingswaarden per tijdseenheid uiteraard niet onbelangrijk zijn.

Wie de uitkomsten gebruikt als richtingaanwijzer in plaats van als eindvonnis, haalt er het meeste uit. Eet dus vooral veel groente en fruit, maar gebruik de eetwijzer om binnen die gezonde gewoonte slimmer te kiezen.

[1] https://www.pan-netherlands.org/eetwijzer